Dane badawcze

Kurs wprowadzający do zarządzania danymi badawczymi – omawia kluczowe koncepcje i najlepsze praktyki dotyczące efektywnego planowania i zarządzania danymi w projektach badawczych,  w tym zagadnienia dot. przygotowania Planu Zarządzania Danymi zgodnie z wytycznymi Narodowego Centrum Nauki i Komisji Europejskiej. Kurs został przygotowany w ramach zadania realizowanego przez NCN na podstawie zlecenia MNiSW.

DANE BADAWCZE - DEFINICJA

Zgodnie z zapisami art. 2 pkt. 2 Ustawy o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego, dane badawcze to „informacje sektora publicznego utrwalone w postaci elektronicznej, inne niż publikacje naukowe, które zostały wytworzone lub zgromadzone w ramach działalności naukowej w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce i są wykorzystywane jako dowody w procesie badawczym lub służą do weryfikacji poprawności ustaleń i wyników badań”.

Dane badawcze mogą przyjmować różnorodną formę zależnie od dyscypliny naukowej i charakteru przeprowadzanych badań. Mogą to być m.in.: dane liczbowe, notatki, kwestionariusze, nagrania audio i wideo, fotografie, oprogramowanie, wyniki symulacji komputerowych, protokoły laboratoryjne, opisy metodologiczne.

Danymi badawczymi określamy zarówno dane uzyskane bezpośrednio przez zastosowanie narzędzia badawczego – tzw. dane surowe, jak i dane przygotowane do analizy i stanowiące podstawę dla dochodzenia do konkluzji badawczych – tzw. dane przetworzone.

OTWARTE DANE BADAWCZE

Zgodnie z art. 2 pkt 11 ww. Ustawy, otwarte dane to „informacje sektora publicznego udostępniane lub przekazywane w postaci elektronicznej, bezwarunkowo lub z uwzględnieniem warunków, o których mowa w rozdziale 3, kompletne, aktualne, w wersji źródłowej, w otwartym i niezastrzeżonym formacie przeznaczonym do odczytu maszynowego, które są przeznaczone do bezpłatnego ponownego wykorzystywania na tych samych zasadach dla każdego użytkownika, bez konieczności potwierdzania tożsamości przez użytkownika”. W artykule 22 ustawodawca wskazuje, że dane badawcze „podlegają bezpłatnie ponownemu wykorzystaniu, jeżeli zostały wytworzone lub zgromadzone w ramach działalności naukowej finansowanej ze środków publicznych oraz są już publicznie udostępniane w systemie teleinformatycznym podmiotu zobowiązanego, w szczególności w repozytorium instytucjonalnym lub tematycznym. Podmiot zobowiązany, udostępniając te dane, wraz z ich udostępnieniem informuje o braku warunków ponownego wykorzystywania albo określa te warunki”.

Otwarty dostęp do danych badawczych należy zapewnić ze względu na: wymogi wydawców, instytucji finansujących badania, zalecenia różnych instytucji (m.in Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, MNiSW, NCN)*, realizację polityk otwartości przyjętych w jednostkach naukowych, stymulowanie współpracy naukowej, popularyzację wyników własnych badań, współtworzenie otwartej przestrzeni badawczej. Otwarty dostęp do danych badawczych można zapewnić poprzez deponowanie ich w repozytoriach lub w tzw. Data Journals.

Przykładowe repozytoria danych badawczych

RepOD – multidyscyplinarne repozytorium otwartych danych badawczych, z certyfikatem Certyfikat Core Trust Seal, prowadzone przez zespół Platformy Otwartej Nauki Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego. Repozytorium akceptuje zbiory danych o dowolnej wielkości. Jedynym ograniczeniem jest limit wielkości pojedynczego pliku, wynoszący 5GB. Każdy ze zbiorów danych zdeponowanych w Repozytorium opatrzony zostaje numerem DOI. 

Zenodo – multidyscyplinarne repozytorium utworzone z inicjatywy organizacji OpenAIRE i ośrodka CERN. Zenodo akceptuje rekordy o rozmiarze do 50 GB, przy maksymalnej liczbie 100 plików. Każdy ze zdeponowanych obiektów otrzymuje identyfikator DOI. 

Wyszukiwarki repozytoriów danych badawczych

Przykłady Data Journals

Zalecenia instytucji  krajowych i zagranicznych dot. otwartego dostępu do danych badawczych 

  • Zalecenia Komisji Europejskiej w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony (2012/417/UE) 
  • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 1291/2013 ustanawiające „Horyzont 2020” – program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji 
  • Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce (23.10.2015) 
  • List Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Jarosława Gowina w sprawie otwartego dostępu do publikacji naukowych (10.02.2017) 
  • Plan S - dokument przyjęty w ramach europejskiego porozumienia instytucji finansujących badania naukowe, w tym Narodowego Centrum Nauki, w sprawie udostępnienia w sposób otwarty wszystkich publikacji z badań finansowanych przez koalicjantów (4.09.2018) 
  • Polityka Otwartości Polskiej Platformy Medycznej przyjęta przez Senat WUM (24.09.2018) 
  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w sprawie otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego 2019/1024 
  • Zarządzenie 38/2020 NCN w sprawie otwartego dostępu do publikacji (27.05.2020) 
  • Zarządzenie 39/2025 NCN w sprawie publikowania w otwartym dostępie wyników badań (26.06.2025) 
ZASADY UDOSTĘPNIANIA DANYCH BADAWCZYCH

Zgodnie z zaleceniami Komisji Europejskiej, z 25 kwietnia 2018 r., w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony, ogólna zasada dotycząca udostępniania danych badawczych brzmi: Dane powinny być tak otwarte, jak to możliwe i na tyle zamknięte, na ile to jest konieczne.

Otwierając dane badawcze warto pamiętać, że wybrani grantodawcy wymagając ich udostępniania  oczekują, że będą one spełniać tzw. zasady FAIR – czyli, że będą możliwe do znalezienia (Findable), dostępne (Accessible), interoperacyjne (Interoperable) i nadające się do ponownego wykorzystania (Reusable).

Więcej informacji na temat FAIR

Ponieważ głównym celem idei FAIR jest optymalizacja ponownego wykorzystania danych, należy je wyposażyć w informację określającą dopuszczalny sposób ich użycia. Najczęściej odbywa się to z wykorzystaniem otwartych licencji, np. licencji Creative Commons (CC). Jasne zasady licencyjne ograniczają niepewność prawną i sprzyjają ponownemu użyciu danych w kolejnych projektach badawczych. 

Idea licencji Creative Commons polega na tym, żeby dać twórcom możliwość określenia w prosty i zrozumiały sposób na jakich warunkach inni mogą korzystać z ich własności. Zwykle prawo autorskie działa tak, że „wszystkie prawa są zastrzeżone” – czyli bez zgody autora nie wolno zrobić nic. Creative Commons zmienia to podejście na „pewne prawa zastrzeżone”, gdzie autor sam wybiera, co jest dozwolone, a co nie.

Istnieje sześć głównych licencji CC, które są kombinacją czterech podstawowych warunków: Uznanie autorstwa (BY), Użycie niekomercyjne (NC), Bez utworów zależnych (ND) i Na tych samych warunkach (SA). W dużym uproszczeniu można opisać te sześć licencji jak niżej:

CC BY → najbardziej liberalna licencja – zezwala innym na rozpowszechnianie, zmienianie i tworzenie nowych zbiorów danych w oparciu o licencjonowany zasób, także w celach komercyjnych. Warunkiem jest oznaczenie ich autorstwa.

CC BY-SA → licencja pozwala kopiować, modyfikować i rozpowszechniać zbiory danych pod warunkiem oznaczenia autorstwa i udostępniania danych zależnych na tych samych warunkach.

CC BY-NC → licencja zezwala użytkownikowi  kopiować, modyfikować i rozpowszechniać zbiory danych pod warunkiem, że oznaczone będzie ich autorstwo oraz wykorzystywane będą w celach niekomercyjnych.

CC BY-ND → licencja pozwala na korzystanie z danych pod warunkiem zachowania ich w oryginalnej postaci i oznaczenia ich autorstwa.

CC BY-NC-SA → licencja pozwala na korzystanie z danych w celach niekomercyjnych, pod warunkiem, że zbiory zależne będą również obejmowane tą samą licencją co zbiory oryginalne i oznaczone będzie ich autorstwo.

CC BY-NC-ND → najbardziej restrykcyjna licencja – użytkownikowi wolno jedynie pobrać zbiory danych i dzielić się nim z innymi, pod warunkiem określenia autorstwa. Dane muszą być zachowane w oryginalnej postaci i nie mogą być używane w celach komercyjnych.

Więcej informacji na temat licencji CC

PLANY ZARZĄDZANIA DANYMI BADAWCZYMI

Ogół działań obejmujących organizowanie, przechowywanie, zabezpieczanie oraz udostępnianie danych badawczych w sposób zapewniający ich łatwe odnalezienie, dostępność, interoperacyjność oraz możliwość ponownego wykorzystania określa się mianem zarządzania danymi badawczymi (Research Data Management).

Zarządzanie danymi badawczymi jest dobrą praktyką w prowadzeniu badań naukowych, a jego zastosowanie pomaga w realizowaniu badań w sposób bardziej wydajny, skuteczny i uporządkowany. W celu zapewnienia właściwego zarządzania danymi powstającymi w ramach finansowanych projektów oraz w celu wspierania zasad otwartej nauki, instytucje finansujące badania naukowe wymagają od grantobiorców przygotowania planów zarządzania danymi (Data Management Plan, DMP).

Podstawowe informacje zawarte w planach zarządzania danymi różnią się w zależności od wymogów instytucji finansującej badania, dyscypliny naukowej i przyjętej metodologii, generalnie jednak, zgodnie z dokumentem Science Europe: Practical guide to The International Alignment of Research Data Management: extended edition, powinny one zawierać:

  • opis danych oraz ich gromadzenia lub procedurę pozyskania danych już istniejących (np. jakie dane gromadzimy? w jaki sposób? skąd i jaki gotowy zestaw danych pobieramy? w jakich formatach dane będą przez nas gromadzone lub przetwarzane? jaki będzie ich rozmiar?),
  • informację o dokumentacji i sposobie zapewnienia jakości danych (np. w jaki sposób będziemy opisywać dane? jaki będzie standard metadanych? jaka dokumentacja będzie wytwarzana podczas prowadzenia badań? w jaki sposób dane będą uporządkowane - konwencje nazewnicze, wersjonowanie, struktura folderów?)
  • informację o przechowywaniu i kopiach zapasowych (gdzie dane będą przechowywane? jak często będą przygotowywane kopie zapasowe? czy będą przygotowywane automatycznie? czy zastosowana zostanie zasada 3-2-1? kto będzie miał dostęp do danych? w jaki sposób dane będą odzyskiwane w razie incydentów?)
  • informację dot. prawnych i etycznych aspektów zarządzania danymi (czy będą gromadzone dane osobowe? jakie zgody będą pozyskiwane? czy dane będą anonimizowane? czy dane będą pseudonimizowane? jakie będą procedury udzielania dostępu do danych? kto będzie nimi nadzorował? jak stosowane będą prawa zarządzania własnością intelektualną? czy podpisywane będą umowy na wykorzystanie danych zewnętrznych?)
  • Informację dot. udostępniania i archiwizacji danych (w jaki sposób metadane i dane będą udostępniane? od kiedy będą dostępne? z użyciem jakiej licencji będą udostępniane i w jakim repozytorium? czy repozytorium spełnia zasady FAIR? jak długo dane będą udostępniane? dlaczego dane nie mogą być udostępnione? które dane zostaną wybrane do udostępnienia i dlaczego? która wersja danych będzie udostępniona? jakie oprogramowanie lub narzędzia będą niezbędne do tego, aby uzyskać dostęp do danych?)
  • Informację dot. odpowiedzialności za zarządzanie danymi (kto jest odpowiedzialny za zarządzanie i/lub opiekę nad danymi? kto nadzoruje realizację założeń przedstawionych w DMP? jakie ponoszone będą na ten cel nakłady?)

W 2019 r. NCN wprowadził do wniosku o dofinansowanie projektów badawczych, załącznik zgodny ze wskazanymi wyżej rekomendacjami Science Europe - plan zarządzania danymi badawczymi (Data Management Plan, DMP). Określa on, w jaki sposób dane badawcze powstałe w trakcie realizacji projektu badawczego mają być zarządzane, zarówno w czasie jego trwania, jak i po zakończeniu.

POMOCNE MATERIAŁY

Narzędzia wspomagające  tworzenie DMP

  • DMPTool – narzędzie online służące tworzeniu planów zarządzania danymi, zawiera przykłady planów
  • DMPonline – kreator planów zarządzania danymi badawczymi
  • Lista kontrolna DCC (Checklist for a Data Management Plan) – pozwala szybko określić, jakich informacji może brakować w przygotowywanym DMP

Przykłady gotowych DMP

WARTO PRZECZYTAĆ
  • DMP oczami recenzenta: czego oczekuje expert /materiał NCN
  • Zarządzanie danymi badawczymi. Poradnik dla naukowców i data stewardów/ materiał ICM UW
  • Otwarte dane badawcze w polityce i praktyce Narodowego Centrum Nauk/materiał NCN
  • Jak korzystać z zasobów w repozytoriach danych/materiał ICM UW
  • Udostępnianie danych badawczych. Zagadnienia prawne/materiał ICM UW
  • Prawne aspekty otwierania danych badawczych – poradnik/materiał ICM UW
  • Selekcja i przygotowanie danych badawczych do udostępniania – poradnik/materiał ICM UW
  • Dane badawcze w pigułce- poradnik/ materiał zespołu Polskiej Platformy Medycznej
  • Zarządzenie 38/2020 NCN w sprawie otwartego dostępu do publikacji
  • Zarządzenie 39/2025 NCN w sprawie publikowania w otwartym dostępie wyników badań